De voorgestelde Europese aanbestedingsverordening

Een gepubliceerd voorstel, nog geen definitieve verordening

Op 9 september 2026 heeft de Europese Commissie de Public Procurement Act voorgesteld: COM(2026) 590 final, procedure 2026/0265(COD). Het voorstel moet de drie aanbestedingsrichtlijnen uit 2014 vervangen door één rechtstreeks toepasselijke verordening. Het Europees Parlement en de Raad moeten nog over de tekst besluiten. Tijdens die behandeling kunnen inhoud en planning veranderen. [1], [2], [3], [21]

Artikel 149 voorziet in inwerkingtreding op de twintigste dag na publicatie van de definitief vastgestelde verordening in het Publicatieblad. De toepassing volgt volgens het voorstel twee jaar later. De publicatie van het Commissievoorstel start die termijn niet. September 2028 is daarom geen vaststaande toepassingsdatum. [1], art. 149

De praktische voorbeelden en dossiermodellen hieronder laten zien hoe Protitec deze ontwikkeling vertaalt naar de projectpraktijk. De voorbeelden zijn fictief; de juridische uitgangspunten worden onderscheiden van onze aanbevolen werkwijze.

Het huidige kader: Europese regels, Nederlandse uitwerking en projectafspraken

De huidige Europese basis bestaat uit Richtlijn 2014/24/EU voor klassieke overheidsopdrachten, Richtlijn 2014/25/EU voor de sectoren water, energie, vervoer en postdiensten en Richtlijn 2014/23/EU voor concessies. Voor defensie en veiligheid bestaat een afzonderlijk kader. [4], [5], [6]

Welke regels gelden, hangt af van onder meer de opdrachtgever, de activiteit, de aard en geraamde waarde van de opdracht en mogelijke uitzonderingen. Een gemeentelijke aannemingsopdracht en een opdracht van een speciale-sectorbedrijf vallen niet vanzelf onder hetzelfde regime. Bij een concessie is onder meer de overdracht van exploitatierisico van belang.

Nederland heeft de richtlijnen uitgewerkt in de Aanbestedingswet 2012. Daarnaast zijn het Aanbestedingsbesluit, de Gids Proportionaliteit en, voor werken, het ARW 2016 relevant. Voor werken onder de Europese drempel is het ARW 2016 aangewezen volgens ‘pas toe of leg uit’. Boven die drempel is toepassing op die grond niet verplicht. Ook onder de Europese drempels bestaan regels, afhankelijk van de procedure en omstandigheden. [7]

Het huidige recht biedt al mogelijkheden voor marktconsultatie, kwaliteit, duurzaamheid, innovatie en levenscycluskosten. Elektronische communicatie en het documenteren van aanbestedingsbesluiten zijn eveneens bestaande onderwerpen. Artikel 84 van Richtlijn 2014/24/EU verlangt voldoende documentatie om besluiten in de aanbestedingsprocedure te rechtvaardigen. [4]

De herziening bouwt voort op bestaande verplichtingen rond kwaliteit, elektronische communicatie en verantwoording. Zij verandert onder meer de procedures, digitale infrastructuur en samenhang van informatie gedurende het contractverloop.

Wat gebeurt er met de Nederlandse regels?

Een verordening geldt rechtstreeks binnen haar toepassingsgebied. Nationale bepalingen moeten daarop worden afgestemd. Dat betekent niet dat de hele Aanbestedingswet 2012 automatisch verdwijnt. Nationale regels kunnen nodig blijven voor onderwerpen die de verordening aan lidstaten laat, toezicht, rechtsbescherming en opdrachten buiten het volledig geharmoniseerde toepassingsgebied. [1], [2], [3]

Organisaties moeten daarom hun standaardleidraden, inkoopbeleid, mandaten, modellen en digitale processen opnieuw beoordelen wanneer de definitieve regels bekend zijn. Tot die tijd blijft het huidige toepasselijke kader bepalend.

Wat verandert er volgens het voorstel?

De laatste kolom beschrijft voorstellen. Deze gelden nog niet als nieuwe verplichtingen.

Bronnen: huidige regels [4], [5], [6], [7], [8]; voorstel [1], met name art. 24, 27, 31-45, 62-74, 98, 105-106, 109 en 127-136.

Meer ruimte voor overleg vraagt vooraf duidelijke grenzen

Het voorstel introduceert een openbare en een dynamische standaardprocedure. Bij de voorgestelde openbare procedure kan vooraf worden aangekondigd dat onderhandelingen plaatsvinden. De dynamische procedure biedt mogelijkheden voor doorlopende toetreding en mag niet zonder meer worden gelijkgesteld aan iedere bestaande raamovereenkomst of het huidige dynamisch aankoopsysteem. [1], art. 31-40

De voorgestelde onderhandelingsruimte blijft begrensd. Uitsluitingsgronden, selectiecriteria en gunningscriteria zijn geen onderhandelingsonderwerpen. De opdrachtgever moet essentiële voorwaarden en niet-onderhandelbare kenmerken voldoende duidelijk beschrijven. Het voorwerp van de opdracht mag door de onderhandelingen niet wezenlijk veranderen. [1], art. 33

Voor een renovatie kan overleg over technische uitwerking, werkvolgorde of leveringsvoorwaarden waardevol zijn. Daarvoor moet het team wel weten wat vaststaat: prestatie, veiligheid, bereikbaarheid, contractgrenzen en de ruimte om alternatieven te bespreken.

Het onderhandelingsdossier moet laten zien welke informatie deelnemers hebben ontvangen, welke voorstellen zijn besproken en hoe keuzes tot stand kwamen. Bij overdracht aan de uitvoering moet helder zijn welke aanbieding en afspraken daadwerkelijk contractueel gelden.

Kwaliteit, prijs en toegang tot de markt

In Nederland is de beste prijs-kwaliteitverhouding al het uitgangspunt. Afwijking naar laagste prijs of laagste kosten moet volgens het toepasselijke kader worden gemotiveerd. [8]

Artikel 98 van het voorstel voegt concretere Europese uitgangspunten toe: in beginsel minimaal 30% van de punten voor kwaliteit en minimaal 50% bij arbeidsintensieve opdrachten. Bij toepassing van levenscycluskosten telt de weging daarvan volgens lid 4 mee binnen het betreffende percentage. Arbeidsintensief is in het voorstel gekoppeld aan een normaal arbeidskostenaandeel van minstens 50% van de contractwaarde. Lid 5 bevat een afwijkingsmogelijkheid wanneer kwaliteit via specificaties, uitvoeringsvoorwaarden of een combinatie wordt geborgd. Een algemeen verbod op laagste prijs volgt daar niet uit. [1], art. 3 en 98

De praktische vraag is welke prestatie je beloont en hoe je die tijdens uitvoering volgt. Bij brugonderhoud kan dat hinderbeperking zijn, bij een gemaal onderhoudbaarheid of beschikbaarheid. Verbind iedere relevante kwaliteitsbelofte aan een uitvoeringsafspraak, verantwoordelijke, meetwijze en behandeling van afwijkingen.

Ook levenscycluskosten moeten uitlegbaar zijn. Vergelijk alternatieven op een gelijkwaardig prestatieniveau en een onderbouwde beschouwingsperiode. Maak onderhoud, vervanging, restwaarde en andere aannames zichtbaar. Het huidige recht kent levenscycluskosten al; het voorstel regelt dit in artikel 99. [4], art. 68; [1], art. 99

Geschiktheidseisen opnieuw beoordelen

Artikel 27 beperkt eisen aan eerdere ervaring met overheidsopdrachten, tenzij de complexiteit of aard van de opdracht die rechtvaardigt. De normale grens voor minimumomzeteisen wordt 50% van de geraamde jaarlijkse contractwaarde, met behoorlijk gemotiveerde uitzonderingen. Het voorstel verplicht niet om altijd een omzeteis te stellen. [1], art. 27

Een opdrachtgever moet kunnen uitleggen welke capaciteit of competentie nodig is. Een ondernemer moet aantoonbaar maken welke ervaring hij zelf heeft en, waar toegestaan, op welke personen of andere partijen hij zich beroept. Ervaring van een medewerker is niet automatisch gelijk aan ervaring van de inschrijvende onderneming.

Bouwteam en tweefasenaanpak binnen het Europese kader

De nadruk op overleg, innovatie en digitale informatie-uitwisseling sluit aan bij vroege betrokkenheid van de aannemer. Daaruit volgt niet dat het voorstel het Nederlandse bouwteam als afzonderlijk voorkeursmodel aanwijst. Ook ontstaat geen automatische uitzondering op mededinging of het wijzigingsrecht. [1]

Een bouwteam en een tweefasenaanpak kunnen samengaan. Maak daarbij onderscheid tussen de volgende keuzes:

Een bouwteam kan worden gevolgd door een klassieke of geïntegreerde uitvoeringsovereenkomst. PIANOo benoemt beide routes bij DG2025. De producten uit de voorbereiding en de verantwoordelijkheden tijdens uitvoering moeten daarop aansluiten. [17]

De tweefasenaanpak maakt ontwikkeling en prijsvorming mogelijk voordat de uitvoering volledig wordt vastgelegd. De precieze contractuele vorm verschilt. De gekozen inrichting bepaalt welke verplichtingen al in fase 1 ontstaan en wanneer partijen aan fase 2 zijn gebonden. [18], [19]

Bouwteam: leg vast hoe een gezamenlijk idee een uitvoeringsafspraak wordt

Voorbeeld: behoud van bestaande landhoofden

Een gemeente bereidt de vervanging van een brug voor. De aannemer stelt in het bouwteam voor om bestaande landhoofden te behouden. Dat kan hinder, materiaalgebruik en kosten beperken. Het is nog onzeker of de constructie voldoende restlevensduur heeft.

De eerste stap is een onderzoeksbesluit. Het team legt vast welke vraag wordt onderzocht, wie inspecteert en rekent, welke informatie ontbreekt en wie de onderzoeksopdracht mag verstrekken. De kosten van onderzoek en de behandeling van een ongunstige uitkomst worden afzonderlijk geregeld.

Een verslagregel ‘akkoord met behoud landhoofden’ laat te veel open. Betekent dit dat partijen onderzoek wenselijk vinden, dat het ontwerp is vastgesteld of dat de aannemer een bepaalde prestatie en prijs heeft aanvaard?

Een digitale inrichting kan het alternatief identificeren als ALT-014. De inspectie, berekening, begroting en risicoanalyse worden daaraan gekoppeld. Besluit BES-027 vermeldt welke oplossing is vastgesteld en onder welke voorwaarden. De latere uitvoeringsafspraak verwijst naar dezelfde vastgestelde documenten.

Die nummers zijn een praktisch hulpmiddel. De waarde zit in de behouden samenhang tussen informatie, beoordeling, bevoegd besluit en contractuele verwerking.

Houd drie momenten herkenbaar

Het onderzoeken van een alternatief, het vaststellen van een ontwerp en het overeenkomen van uitvoeringsgevolgen zijn verschillende momenten. Maak zichtbaar welke stap is bereikt. Een technisch akkoord is niet vanzelf een prijsafspraak of een overdracht van ontwerpverantwoordelijkheid.

Voor de opdrachtgever betekent dit tijdige betrokkenheid van beheer, techniek, omgeving en financiën. Conflicterende wensen moeten door iemand met het juiste mandaat worden beslecht.

Voor de aannemer betekent dit dat de inhoud en grenzen van zijn advies herkenbaar zijn. Welk onderzoek is uitgevoerd? Op welke informatie berust het advies? Welke werkzaamheden blijven bij de ontwerper of opdrachtgever?

Regel ook de overgang en een mogelijk einde

De bouwteamovereenkomst moet aansluiten op de beoogde uitvoering. Beschrijf welke aanbieding nodig is, hoe prijs en voorwaarden worden beoordeeld en wat gebeurt bij geen overeenstemming. Of en wanneer een uitvoeringsverplichting ontstaat, hangt af van het gekozen model, de invulling en het gedrag van partijen.

Regel vergoeding van voorbereidingswerk, overdracht van producten en gebruiksrechten bij beëindiging. Een opdrachtgever die met een andere aannemer verder wil, moet de ontwikkelde informatie daarvoor daadwerkelijk mogen gebruiken. Een aannemer moet weten welke kennis hij beschikbaar stelt en welke rechten hij behoudt.

Tweefasenaanpak: onderbouw de overgang naar uitvoering

Voorbeeld: renovatie van een kademuur

De toestand van de fundering is bij aanbesteding onvoldoende bekend. In fase 1 onderzoeken partijen de bestaande constructie en ontwikkelen zij ontwerp, uitvoeringsmethode, planning en begroting. Daarna volgt de contractueel geregelde besluitvorming over fase 2.

Het voordeel van latere prijsvorming ontstaat wanneer de onzekerheid daadwerkelijk kleiner wordt en de prijs op een beter onderbouwde oplossing berust. PIANOo beschrijft dat bij de tweefasenaanpak de prijs voor risicovolle of onzekere delen later kan worden vastgesteld. [19]

Vooraf bepalen hoe de uitwerking wordt beoordeeld

De aanbesteding en contractstukken moeten de samenhang tussen voorbereiding en mogelijke uitvoering duidelijk maken. Alleen een beperkte onderzoeksopdracht aanbesteden geeft niet vanzelf een grondslag om later een grote uitvoering aan dezelfde partij te gunnen. [18], [20]

Leg ook vast hoe marktconformiteit of doelmatigheid van de begroting wordt beoordeeld. Openboekinzicht alleen bewijst niet dat een prijs juist is. De opdrachtgever heeft beoordelingscapaciteit nodig; de aannemer moet een controleerbare onderbouwing leveren.

Het beslisdossier voor fase 2

Aan het einde van fase 1 moeten ontwerp, prijs, risico’s en planning op dezelfde uitgangspunten berusten. Het beslisdossier bevat ten minste de onderdelen die nodig zijn voor de concreet aan te gane verplichtingen:

• Vastgestelde scope en ontwerpversies, met resterende ontwerpwerkzaamheden.

• Begroting en prijsmechanisme, inclusief prijspeil, indexatie en reserveringen.

• Verantwoordelijkheden en gevolgen van resterende onzekerheden.

• Planning met levermomenten van beide partijen en afhankelijkheden van derden.

• Vergunningen, eigendomsrechten, toegang en werkpakketgebonden startvoorwaarden.

• Uitvoeringsvoorwaarden, afwijkingen, rangorde en moment van gebondenheid.

• Beoordeling van de aansluiting op de oorspronkelijke aanbesteding.

Maak vervolgens onderscheid tussen het interne budget- en uitvoeringsbesluit, de contractuele gebondenheid en de vrijgave om buiten te starten. De gemeente kan financieel instemmen terwijl een bepaald werkpakket nog wacht op toegang tot particuliere grond. Andersom kunnen partijen al verplichtingen zijn aangegaan voordat de volledige uitvoering mag beginnen.

Wat als onderzoek tot een andere oplossing leidt?

Stel dat funderingsonderzoek volledige vervanging noodzakelijk maakt. Beoordeel dan of dit een uitwerking binnen de oorspronkelijke prestatie is, een toepassing van een vooraf geregeld mechanisme of een wijziging van de opdracht. Die kwalificatie volgt niet uit het feit dat partijen nog in fase 1 zitten.

Bewaar de oorspronkelijke uitgangspunten, onderzoeksvraag, uitkomst, alternatievenafweging en gevolgen. Bij een wijziging zijn zowel de contractuele aanspraak als de aanbestedingsrechtelijke toelaatbaarheid relevant.

Artikel 105 van het voorstel regelt vooraf kenbare, duidelijke aanpassingsmechanismen. Artikel 106 behandelt contractwijzigingen. Een algemene afspraak om later ‘samen tot een oplossing te komen’ biedt geen onbeperkte ruimte om de opdracht opnieuw vorm te geven. [1], art. 105-106

RAW/UAV: verbind de aangetroffen situatie met bestek en instructie

Voorbeeld: een riool ligt anders dan aangegeven

Bij een rioolvervanging blijkt een bestaande leiding af te wijken van de contracttekening. De aannemer meldt de situatie. Het projectteam beoordeelt de gevolgen voor de werkmethode, veiligheid, hoeveelheden en planning.

Hier moet het dossier de oorspronkelijke contractbasis en de aangetroffen werkelijkheid naast elkaar kunnen tonen. Bewaar de contracttekening en leg de nieuwe meting als afzonderlijke informatie vast. Door een tekening simpelweg te overschrijven kan het onderscheid verdwijnen dat nodig is voor beoordeling van de aanspraak.

De praktische samenhang is: contractstuk, waarneming, melding, beoordeling, bevoegde instructie, financiële en planningsgevolgen en revisie. Leg ook vast wat nog wordt betwist. Overeenstemming over een technische oplossing hoeft geen overeenstemming over de kosten te betekenen.

RAW is een specificatiesystematiek; UAV zijn uitvoeringsvoorwaarden. Welke meldingen, instructies en verrekening nodig zijn, volgt uit de toepasselijke overeenkomst, voorwaarden, versie en afwijkingen. Het Europese voorstel vervangt die beoordeling niet.

Voor de opdrachtgever ligt het accent op tijdige beoordeling en bevoegde instructies. Voor de aannemer op tijdige meldingen, bewijs van de situatie en onderbouwing van gevolgen. Beide hebben belang bij dezelfde herkenbare contractversies en een actuele wijzigingenregistratie.

UAV-GC: verbind eisen aan ontwerpkeuzes en aantoonbaarheid

Voorbeeld: beschikbaarheid van een beweegbare brug

Een aannemer ontwerpt en realiseert een brug met eisen aan veiligheid, beschikbaarheid en onderhoudbaarheid. Het dossier moet kunnen laten zien hoe die eisen in ontwerpkeuzes zijn verwerkt en welk bewijs de prestatie onderbouwt.

Omschrijf de betekenis van documentstatussen. Ontvangen, beoordeeld, geaccepteerd en vrijgegeven zijn niet vanzelf hetzelfde. Het contract bepaalt welk gevolg aan een handeling is verbonden. Een beoordeling door de opdrachtgever moet daarom niet via een onduidelijke systeemstatus worden uitgelegd als een onbedoelde overname van verantwoordelijkheid.

Bij een vervolg op een bouwteam is deze overgang extra relevant. Benoem welke ontwerpen al beschikbaar zijn, wie ze heeft opgesteld, welke controles zijn uitgevoerd en welke ontwerpverplichtingen in de uitvoering bij de aannemer liggen.

Voor de opdrachtgever ligt het accent op heldere eisen en de inrichting van contractbeheersing. Voor de aannemer op samenhangend ontwerp- en kwaliteitsbewijs. Gegevens die in de voorbereiding zijn gebruikt, moeten herkenbaar blijven wanneer later een nieuwe ontwerpversie ontstaat.

Kostprijs-plus: verbind gemaakte kosten met contractuele vergoedbaarheid

Voorbeeld: renovatie met veel onzekere werkzaamheden

Partijen spreken af dat overeengekomen werkelijke kosten worden vergoed, met bepaalde opslagen. Dat kan onderdeel zijn van een tweefasenaanpak, een maatwerkovereenkomst of een zelfstandig contractmodel. De betalingswijze bepaalt niet op zichzelf welke overige voorwaarden gelden.

Een factuur of urenstaat ondersteunt de registratie van kosten, maar bewijst op zichzelf niet dat alle opgevoerde prestaties zijn geleverd. Of die kosten vergoedbaar zijn, hangt af van de afspraken over activiteiten, tarieven, inkoop, uitsluitingen, bewijs en controle.

Het dossier verbindt daarom een werkpakket met de uitgevoerde activiteit, de ingezette uren en middelen, de geldende tarieven, de beoordeling en de betaling. Koppel herstelwerk, afwijkingen en wijzigingen waar relevant afzonderlijk, zodat de contractuele behandeling zichtbaar blijft.

Regel vooraf hoe kortingen, onderaannemerskosten en opslagen worden verwerkt en hoe dubbeltelling wordt voorkomen. Een richtprijs, een gegarandeerd plafond en het interne projectbudget hebben verschillende functies. Benoem hoe elk daarvan wordt vastgesteld en aangepast.

Voor de opdrachtgever betekent dit voldoende capaciteit voor kostencontrole en voortgangsbeoordeling. Voor de aannemer betekent het een administratie waarin kosten terug te voeren zijn op het werk en de overeengekomen grondslag. Alleen financiële openheid is onvoldoende als de partijen verschillende verwachtingen hebben over wat wordt betaald.

Eén dossieropzet, met een andere nadruk per arrangement

De voorbeelden laten zien dat dezelfde soorten informatie terugkomen, terwijl hun betekenis verschilt.

Deze arrangementen kunnen worden gecombineerd. Een bouwteam kan deel zijn van fase 1 en uitmonden in een UAV-GC-contract met een bepaalde prijsregeling. Richt het dossier daarom in op de werkelijke afspraken.

Wat verlangt het voorstel van digitale informatie?

Artikelen 127-133 beschrijven elektronische communicatie, interoperabiliteit, standaarden en digitale bewijsuitwisseling. Artikelen 134-136 voorzien in nationale en Europese aanbestedingsdataruimten. Artikel 109 verlangt traceerbaarheid van de oorsprong, ontwikkeling, rechtvaardiging en goedkeuringsgeschiedenis van informatie en besluiten. [1]

Dat schrijft nog geen volledig projectmanagementsysteem voor. De precieze gegevensmodellen, technische uitwerking en nadere regels moeten verder vorm krijgen. Wel geeft het aanleiding om informatie zo te organiseren dat zij tussen systemen kan worden uitgewisseld en besluiten onderbouwd blijven.

Leg bij ieder relevant besluit de context vast

Een bruikbaar besluitrecord vermeldt het onderwerp, de aanleiding, geraadpleegde documenten en versies, onderzochte alternatieven, gevolgen voor geld, tijd en risico’s, de bevoegd beslisser, datum en voorwaarden. Leg afzonderlijk vast welke contractuele verwerking nodig is en wie die uitvoert.

Bewaar de historie. Als een document later wordt aangepast, moet zichtbaar blijven op welke versie het eerdere besluit berustte. Een e-mail kan relevante onderbouwing bevatten, maar wordt pas goed bruikbaar wanneer zij met het juiste besluit, object of werkpakket is verbonden.

Gebruik herkenbare identificaties voor project, contract, eis, document, object, werkpakket, afwijking en wijziging. Metadata zoals status, versie, eigenaar en vertrouwelijkheid ondersteunen het zoeken en bewaken. Kies de diepgang passend bij omvang en risico’s van het werk.

Een dataruimte maakt niet het hele dossier openbaar

Artikel 134 onderscheidt publieke en niet-publieke informatie en voorziet in nadere toegangsregels. Het noemt ook informatie over gesloten en afgeronde opdrachten vanaf €10.000, onder de voorwaarden van dat artikel. Dat is geen Europese aanbestedingsplicht vanaf dat bedrag en geen onbeperkte publieke toegang tot alle projectstukken. [1], art. 134

Het voorstel kent verschillende bewaartermijnen voor verschillende functies. Artikel 109 noemt minimaal drie jaar vanaf de gunning van de opdracht voor de betreffende documentatie, behoudens langere wettelijke termijnen. Artikel 134 noemt minimaal tien jaar beschikbaarheid vanaf het moment waarop de informatie in de dataruimte beschikbaar is gesteld. Leid daaruit geen uniforme vernietigingstermijn voor alle projectinformatie af. Andere wettelijke en contractuele verplichtingen blijven relevant. [1]

Test ook de overdraagbaarheid. Een export moet de benodigde metadata, versies, relaties en besluitgeschiedenis kunnen behouden. Alleen een verzameling losse documenten kan onvoldoende zijn om de projectgeschiedenis te reconstrueren.

BIM: bepaal informatieleveringen, verantwoordelijkheden en rechten

Artikel 65 van het voorstel verlangt BIM bij de uitvoering van werken met een geraamde waarde vanaf €25 miljoen. De bepaling bevat uitzonderingen rond disproportionele lasten en veiligheid en een bevoegdheid om de grens later onder voorwaarden te verlagen. Het gaat niet om een nu al geldende algemene verplichting voor ieder project. [1], art. 65

De definitie ziet op samenwerking met gestructureerde informatie in open, interoperabele formaten gedurende de levenscyclus. Een driedimensionaal model alleen vervult die functie niet.

Bij een bouwteam moet de beheerder vroeg aangeven welke informatie later nodig is. Bij een tweefasenaanpak moet vóór de uitvoeringsafspraak helder zijn wie die informatie produceert, controleert en betaalt. Bij UAV-GC moet de informatielevering aansluiten op eisen en aantoonbaarheid. Bij RAW/UAV kan zij onder meer de vastlegging van revisie, hoeveelheden en wijzigingen ondersteunen.

Regel de betekenis van modelstatussen en de rangorde ten opzichte van tekeningen en andere contractstukken. Een gezamenlijk model maakt de ontwerpverantwoordelijkheid niet vanzelf gezamenlijk.

Intellectuele eigendom: ontvangen is niet hetzelfde als mogen gebruiken

De eigenaar of beheerder van een object heeft informatie nodig om het te onderhouden, aan te passen en opnieuw aan te besteden. Het ontvangen van een model of betalen voor een rapport betekent niet automatisch dat alle benodigde rechten zijn verkregen. Artikel 2 Auteurswet stelt formele eisen aan overdracht; ook de omvang van een licentie vraagt duidelijke afspraken. [9]

Artikelen 62-64 van het voorstel verlangen vooraf voldoende duidelijkheid over relevante IE-rechten en voorzien in passende, voldoende, niet-exclusieve licenties. Bestaande IE blijft in beginsel bij de ondernemer, met een omschreven uitzondering. Voor nieuwe rechten en innovatieprocedures gelden nadere bepalingen. [1]

Onderscheid bestaande methoden, software en platforms van projectspecifieke resultaten en rechten van derden. De zin ‘alle gegevens zijn eigendom van de opdrachtgever’ beantwoordt niet wie een model mag aanpassen, wie bronbestanden krijgt of welke licenties een volgende onderhoudspartij nodig heeft.

Bij een bouwteam of tweefasenaanpak moet dit ook werken als de uitvoering niet met dezelfde aannemer doorgaat. Welke producten worden overgedragen, onder welke gebruiksrechten en met welke vergoeding? De hoofdaannemer moet bovendien passende rechten bij adviseurs en leveranciers kunnen verkrijgen.

Beoordeel AI-gebruik afzonderlijk. Een projectlicentie omvat niet vanzelf externe AI-verwerking, hergebruik voor andere klanten of modeltraining. Leg toegestane doeleinden, diensten en beperkingen vast. Contractuele toestemming vervangt geen ontbrekende rechten van derden of noodzakelijke AVG-grondslag.

AI Act: beoordeel het concrete gebruik en organiseer controle

De AI Act geldt zelfstandig. Welke verplichtingen spelen, hangt af van het systeem, het beoogde gebruik en de rol van de organisatie. Een hulpmiddel voor het doorzoeken van contracten is niet alleen daardoor hoogrisico. Bepaalde toepassingen bij personeelsselectie of veiligheidscomponenten kunnen anders worden beoordeeld. [10]

De AI Act is sinds 2 augustus 2026 in het algemeen van toepassing, met uitzonderingen. De verboden toepassingen en de eerste bepalingen over AI-geletterdheid gingen op 2 februari 2025 gelden; de regels voor general-purpose AI op 2 augustus 2025. De AI Omnibus trad op 27 juli 2026 in werking en vereenvoudigt onder meer de regeling rond AI-geletterdheid, met een grotere rol voor de Commissie en lidstaten. Voor de hoogrisicogebruiken uit bijlage III noemt de actuele Commissie-uitleg 2 december 2027 en voor de relevante productgebonden systemen uit bijlage I 2 augustus 2028. Beoordeel per toepassing welke bepalingen en overgangsregels gelden. [10]

AI kan ondersteunen bij het vergelijken van ontwerpversies, verzamelen van contractpassages of signaleren van ontbrekende onderbouwing. Bepaal wie de uitkomst inhoudelijk controleert. Een samenvatting kan een voorbehoud of afwijkende contractversie missen.

Bij ondersteuning van aanbestedingsbeoordeling moet uitlegbaar blijven hoe de vooraf vastgestelde criteria zijn toegepast. Een beoordelaar die een AI-score alleen bevestigt, biedt weinig inhoudelijke controle. Leg de relevante bronnen, toepassing en beoordeling vast en voorkom dat onbevoegde informatie via de AI-uitkomst toegankelijk wordt.

AVG: organiseer toegang naar doel, rol en project

Cv’s, werkbonnen, bewonerscorrespondentie, incidentrapportages en presentielijsten bevatten persoonsgegevens. De AVG verlangt onder meer rechtmatigheid, doelbinding, minimale verwerking en passende beveiliging. Een digitaal dossier of Europese gegevensuitwisseling verandert die uitgangspunten niet. [11], [12]

De contractmanager kan moeten weten of gekwalificeerd personeel beschikbaar is zonder het volledige HR-dossier te zien. Een onderaannemer heeft toegang nodig tot zijn werkpakket, niet automatisch tot andere projecten of alle financiële gegevens.

Scheid gegevens naar doel en toegangsbehoefte. Gevoelige HR-informatie kan in afzonderlijk beveiligde ruimten of kluizen worden ondergebracht, met technisch afgedwongen toegangsrechten. De zoekfunctie en AI moeten diezelfde grenzen respecteren.

Bepaal de werkelijke privacyrollen. Een partij is niet automatisch verwerker omdat zij zo wordt genoemd in een modelovereenkomst. Waar verwerking namens een verantwoordelijke plaatsvindt, zijn passende afspraken nodig. Bij waarschijnlijk hoge privacyrisico’s kan een DPIA verplicht zijn; internationale doorgifte vraagt een afzonderlijke beoordeling. [11], [12]

NIS2 en cybersecurity: beoordeel wettelijke én contractuele verplichtingen

Volgens het NCSC is de Cyberbeveiligingswet, de Nederlandse implementatie van NIS2, op 15 augustus 2026 in werking getreden. Of de wettelijke verplichtingen voor een organisatie gelden, hangt af van de reikwijdte van die wet. Niet iedere aannemer valt er automatisch onder. [13]

Een leverancier kan daarnaast beveiligingseisen opgelegd krijgen door een opdrachtgever die wel onder het regime valt. Houd die doorgelegde contractuele eisen herkenbaar. Artikel 66 van het aanbestedingsvoorstel vraagt in relevante risicosituaties eveneens passende maatregelen voor veiligheid en publieke veiligheid. [1]

Bij een brug met bediening of een energie-installatie gaat dit over toegang tot systemen en informatie, uitval, herstel en de positie van softwareleveranciers. Bij een bouwteam kan gevoelige bestaande informatie al vroeg worden gedeeld; de beveiliging begint dan in de voorbereiding.

Maak passende afspraken over identificatie, toegangsbeheer, logging, back-ups, herstel, onderleveranciers en incidentmelding. De hoofdaannemer kan alleen tijdig melden als zijn eigen leveranciers hem tijdig informeren. Een certificaat vervangt geen controle of de maatregelen binnen het project daadwerkelijk werken.

Onderaannemers, herkomst en duurzaamheid: bewijs moet door de keten kunnen lopen

Artikel 24 van het voorstel bouwt voort op bestaande onderaannemingsregels. Het verlangt informatie over voorgenomen uitbesteding en onderaannemers, met nadere verplichtingen bij onder meer werken. Het begrenst volledige uitbesteding en laat de aansprakelijkheid van de hoofdaannemer onverlet. [4], art. 71; [1], art. 24

Een ketenoverzicht moet daarom actueel blijven. Leg vast welke werkzaamheden worden uitgevoerd, door welke partij, welke controles relevant zijn en welke vervangingen zijn gemeld. Een algemene back-to-back-clausule garandeert niet dat een leverancier de verlangde rechten, informatie of beveiliging kan leveren.

De arbeidsrechtelijke en fiscale beoordeling van inzet van zelfstandigen blijft een afzonderlijke vraag. De gekozen aanbestedings- of contractvorm beslist niet automatisch of feitelijk als zelfstandige wordt gewerkt.

Artikelen 70-74 van het voorstel bevatten instrumenten voor Europese voorkeur, met onderscheid tussen partijen en prestaties uit de Unie en die welke onder internationale afspraken zijn gedekt. Mogelijke maatregelen rond herkomst en een aandeel van 50% zijn aan voorwaarden gebonden. Dit is geen algemene verplichting uitsluitend Europese materialen in te kopen. [1]

Bij zulke eisen moet de aannemer relevante herkomst kunnen aantonen en moet de opdrachtgever vooraf bepalen wat wordt beoordeeld. Het vestigingsadres van de handelaar bewijst niet zelfstandig de herkomst van een product.

Hetzelfde principe geldt voor duurzaamheid. Het huidige recht biedt al ruimte; het voorstel brengt milieu, circulariteit, energie-efficiëntie en sociale aspecten nadrukkelijk samen. [4]; [1], art. 50-58 Vertaal doelen naar prestaties, gegevens en toetsing. Wie hergebruik beloont, moet bepalen welke kwaliteit, levensduur en bewijslast worden verlangd. Laat een duurzame ontwerpkeuze uit het bouwteam doorwerken in inkoop, uitvoering en beheerinformatie.

Openbaarheid, bedrijfsgeheimen en de Data Act

Transparantie bestaat naast bescherming van persoonsgegevens en bedrijfsvertrouwelijke informatie. Beoordeel in Nederland onder meer de Aanbestedingswet, Wet open overheid en Wet bescherming bedrijfsgeheimen in samenhang. Een vertrouwelijkheidsstempel of contractuele geheimhoudingszin beslist niet zelfstandig over wettelijke openbaarmaking. [4], art. 21; [14]

Maak vooraf onderscheid tussen openbare informatie, vertrouwelijke onderbouwing en informatie voor bevoegde toezichthouders. Bij een openboekbegroting kunnen controleerbaarheid voor de opdrachtgever en bescherming tegen onbeperkte verspreiding tegelijk relevant zijn.

De Data Act kan daarnaast spelen bij gegevens uit verbonden producten en het overstappen tussen gegevensverwerkingsdiensten. Denk aan sensoren, slimme installaties en cloudomgevingen. De verordening geeft geen algemeen recht op alle informatie van een aannemer; reikwijdte en uitzonderingen moeten per situatie worden beoordeeld. [15]

Regel bij software en platforms daarom welke gegevens bij beëindiging meekomen, in welk formaat, met welke ondersteuning en met behoud van welke relaties. Contractuele rechten moeten technisch uitvoerbaar zijn.

Wijzigingen blijven een contractuele én aanbestedingsrechtelijke beoordeling vragen

Bij iedere relevante aanpassing zijn twee vragen nodig: welke rechten en verplichtingen volgen uit de overeenkomst, en kan de aanpassing aanbestedingsrechtelijk binnen de bestaande opdracht worden doorgevoerd? Overeenstemming over geld en tijd beantwoordt die tweede vraag niet automatisch.

Nu zijn artikel 72 van Richtlijn 2014/24/EU en onder meer artikelen 2.163b-2.163g Aanbestedingswet 2012 belangrijke vertrekpunten. Het voorstel bevat in artikel 106 een herordend regime, met onder meer een 15%-regel onder voorwaarden rond het economische evenwicht en specifieke publicatieverplichtingen. Die 15% is geen vrij besteedbare meerwerkruimte en vervangt het huidige recht nu niet. [1], art. 106; [16]

Bij een bouwteam kan een wijziging aan de orde komen voordat een uitvoeringsprijs is vastgesteld. Bij UAV-GC kan zij ook eisen en bewijs raken. Bij kostprijs-plus kunnen gemaakte kosten binnen de begroting zichtbaar zijn zonder dat daarmee de scopewijziging formeel is geregeld.

Bij Protitec wordt een afwijking eerst vastgelegd en beoordeeld. Een benodigde wijziging wordt uitgewerkt in een gekoppeld verzoek tot wijziging (VTW), met gevolgen voor techniek, geld en tijd, ook wanneer die nihil zijn. Herstel binnen bestaande verplichtingen vraagt niet automatisch een wijzigingsverzoek.

Leg bij een wijziging de aanleiding, oorspronkelijke contractbasis, feitelijke verandering, aanspraak, juridische grondslag, cumulatie van eerdere wijzigingen en gevolgen vast. Laat een bevoegd persoon besluiten en verwerk het resultaat in de actuele scope, planning, financiële administratie en kwaliteitsdocumentatie.

Wat opdrachtgevers en opdrachtnemers nu al kunnen organiseren

Begin met één project en beoordeel of een collega die het dossier niet kent de belangrijkste afspraken en besluiten kan reconstrueren. Neem een ontwerpkeuze, een prijsafspraak, een wijziging en een overdrachtsproduct als proef.

Wijs daarnaast iemand aan die de Europese behandeling, Nederlandse aanpassing en technische uitvoeringsregels volgt. Leg vast op welke versie een model of proces berust en beoordeel langlopende trajecten opnieuw wanneer het toepasselijke kader verandert.

Deze verbeteringen hebben ook onder het huidige recht waarde. Zij helpen partijen tijdig besluiten te nemen, verschillen bespreekbaar te maken en een project overdraagbaar te houden.

Veelgestelde vragen

Bevordert het voorstel bouwteams?

De ruimte voor overleg, innovatie en digitale samenwerking sluit aan bij vroege betrokkenheid van de aannemer. Het voorstel wijst het Nederlandse bouwteam niet aan als verplicht of algemeen voorkeursmodel. De procedure en het contract moeten passend worden ingericht.

Zijn een bouwteam en een tweefasenaanpak hetzelfde?

Nee. Een bouwteam beschrijft de samenwerking in de voorbereiding; een tweefasenaanpak beschrijft de fasering van ontwikkeling, prijsvorming en uitvoering. Zij kunnen worden gecombineerd. De overeenkomst bepaalt de concrete verplichtingen.

Moet na fase 1 altijd een vaste prijs vaststaan?

Nee. Er moet voldoende duidelijkheid zijn over de overeengekomen vergoeding en beheersing daarvan. Dat kan ook een uitgewerkte kostenvergoedingsregeling of richtprijsmechanisme zijn, als dit past binnen aanbesteding en contract.

Is een bouwteamverslag voldoende om afspraken vast te leggen?

Een verslag kan bewijs en onderbouwing bevatten. Of het een bindende afspraak vastlegt, hangt af van inhoud, bevoegdheden, overeenkomst en omstandigheden. Verbind daarom de vastgestelde keuze expliciet met de betreffende contractstukken en besluitvorming.

Mag de opdrachtgever na fase 1 vrij stoppen?

Dat volgt niet automatisch uit het woord tweefasenaanpak. Beoordeel de afgesproken voorwaarden, bestaande verplichtingen en verdere omstandigheden. Regel vooraf de contractvormingsroute, afrekening, overdracht en gebruiksrechten.

Wordt het hele dossier openbaar?

Nee. Het voorstel maakt onderscheid tussen publieke en niet-publieke informatie. De wettelijke regels voor privacy, vertrouwelijkheid en openbaarmaking blijven relevant.

Geldt BIM straks voor ieder project?

Het voorstel noemt werken vanaf €25 miljoen en bevat uitzonderingen. Het is nog geen geldende algemene BIM-plicht voor alle bouw- en infraprojecten.

Wanneer worden de nieuwe regels van toepassing?

Het voorstel voorziet in toepassing twee jaar na inwerkingtreding van de definitieve verordening. Die datum staat nog niet vast. De termijn begon niet bij publicatie van het Commissievoorstel.

Van juridische regels naar een werkende projectorganisatie

De gekozen samenwerking bepaalt wie informatie ontwikkelt. Het uitvoeringscontract bepaalt welke verplichtingen partijen aangaan. De prijsregeling bepaalt hoe vergoeding wordt vastgesteld. Het dossier moet die keuzes gedurende het project met elkaar blijven verbinden.

Protitec ondersteunt opdrachtgevers en aannemers bij contractstrategie, aanbestedingsvoorbereiding, faseovergangen, wijzigingsbeheersing en de inrichting van projectinformatie. We maken inzichtelijk welke afspraak nodig is, wie moet handelen, welk besluit volgt en hoe de onderbouwing bruikbaar blijft voor uitvoering en beheer.